Brak produktów w koszyku.
Boże Narodzenie we Francji: tradycje, historia i legendy
Od świętego Mikołaja i Père Fouettard po bûche de Noël i prowansalskie santony: tradycje, historia i legendy francuskiego Bożego Narodzenia.
Francuskie Boże Narodzenie ma własnych bohaterów, własne daty i bardzo długą kolację. Wiele zwyczajów narodziło się w regionach Francji i dopiero później zagościło w Paryżu. To opowieść o świętych i ich ponurych towarzyszach, szklarzach i cukiernikach, a nie zawsze łatwo rozstrzygnąć, gdzie kończy się historia, a zaczyna legenda.
Boże Narodzenie przy stole
Boże Narodzenie we Francji kręci się wokół rodzinnego stołu. Świąteczna kolacja potrafi trwać godzinami: przy stole zasiada kilka pokoleń, a przy herbacie, winie i deserach — jak na prawdziwych rodzinnych pogaduchach — krążą rodzinne opowieści.
Paryż ma też własne bożonarodzeniowe historie. Jedna z najdziwniejszych wydarzyła się ponad półtora wieku temu, podczas oblężenia Paryża w 1870 roku. Nawet świąteczne menu odzwierciedlało dramatyczny brak żywności, a jedna z paryskich restauracji podawała dania nie do pomyślenia na zwykłym świątecznym stole. Tę historię usłyszysz w audioprzewodniku TouringBee po dzielnicy Marais: najlepiej słuchać jej przed starą rzeźnią w Marais, gdzie w witrynie powoli obracają się na rożnie pieczone kurczaki.
Adwent: czekanie na święto
W kalendarzu kościelnym przygotowania do Bożego Narodzenia zaczynają się od Adwentu, czasu przed świętem, wyznaczonego przez cztery niedziele. W 2026 roku pierwsza przypada 29 listopada. Dzieci otwierają okienka kalendarza adwentowego od 1 do 24 grudnia, a w niektórych domach na stole stoi wieniec z czterema świecami i co niedzielę zapala się kolejną. Od pierwszych świec po galette des rois w styczniu rozwija się cały sezon rodzinnych zwyczajów.
Od świętego Mikołaja do Père Noël
Święty Mikołaj i jego mroczny towarzysz
W Alzacji i Lotaryngii sezon świąteczny ma jeszcze jedno wielkie święto: Mikołajki, 6 grudnia. W nocy poprzedzającej ten dzień, według dawnej tradycji, święty Mikołaj odwiedza domy, żeby sprawdzić, czy dzieci były grzeczne. Ten biskup z Azji Mniejszej stał się najbardziej lubianym świętym północnego wschodu Francji, Belgii i Luksemburga. W Lotaryngii jego dzień to jedno z największych dziecięcych świąt w roku: dzieci zostawiają marchewkę dla jego osła, a grzeczne rano znajdują słodycze i pomarańcze, kiedyś rzadki i drogi owoc.
Podróżuje z Père Fouettard, ponurą postacią w czerni z rózgą w ręku. Według legendy Père Fouettard mówi świętemu Mikołajowi, które dzieci broiły. Grzeczne dostają prezenty od świętego, a niegrzeczne mogą spodziewać się kary od jego towarzysza. W bożonarodzeniowych opowieściach Père Fouettard z czasem zszedł na dalszy plan, ale w lotaryńskich korowodach świętego Mikołaja wciąż idzie obok świętego.
Buty przy kominku
Amerykańskie dzieci wieszają skarpety, a francuskie stawiają buty przy kominku albo pod choinką. Dawniej były to chłopskie drewniaki, sabots. Święty Mikołaj słynął z tajemnych prezentów, a legenda mówi, że wrzucał monety prosto do butów. Drewniaki dawno nie są obuwiem na co dzień, ale w grudniu witryny paryskich chocolatiers wypełniają się małymi czekoladowymi bucikami pełnymi cukierków.
Jak powstał Père Noël
Święty Mikołaj jest jednym z głównych przodków Père Noël, francuskiej wersji Świętego Mikołaja. Ale postać, którą znamy, kształtowała się stopniowo, z europejskich zwyczajów, amerykańskich opowieści świątecznych i ilustracji. W 1823 roku w gazecie Troy Sentinel w stanie Nowy Jork ukazał się anonimowo wiersz „A Visit from St. Nicholas”, który Amerykanie znają od pierwszego wersu: „’Twas the night before Christmas”. Zwykle przypisuje się go Clementowi Clarke’owi Moore’owi, a pomógł on utrwalić znany obraz pogodnego, okrągłego darczyńcy przybywającego saniami zaprzężonymi w renifery.
Czerwony strój często przypisuje się Coca-Coli, ale pojawił się na długo przed firmą. Coca-Cola pomogła go spopularyzować: w 1931 roku artysta Haddon Sundblom namalował dla jej reklam rumianego, dobrodusznego staruszka, a te obrazy przez dziesięciolecia ukazywały się w magazynach i na plakatach. Amerykański Santa nosi kurtkę i spodnie, podczas gdy na starych francuskich pocztówkach Père Noël często występuje w długiej czerwonej szacie, jak biskup.
List do Père Noël można wysłać zwykłą pocztą. Od 1962 roku francuska poczta prowadzi specjalną usługę listów do Père Noël: dziecko wysyła list bezpłatnie i dostaje odpowiedź, o ile podało pełny adres zwrotny, a list dotrze przed końcem sezonu.
Choinka i szklane bombki
Jedna z najstarszych historii choinki we Francji pochodzi z Alzacji. Biblioteka Humanistyczna w Sélestat przechowuje księgę rachunkową z 1521 roku z zapisem wypłaty dla leśników za pilnowanie drzewek na Boże Narodzenie — to najwcześniejsza znana pisemna wzmianka o tym zwyczaju. Pierwsze choinki ozdabiano często jabłkami i orzechami.
Tu głos zabiera legenda. W 1858 roku, jak się opowiada, susza w Wogezach Północnych sprawiła, że zabrakło jabłek, a szklarz z Goetzenbruck wydmuchał szklane kule na ich miejsce. Legenda nie ma potwierdzenia, ale szklane ozdoby choinkowe rzeczywiście zaczęto tam robić w XIX wieku, a sąsiedni Meisenthal pielęgnuje to rzemiosło do dziś.
W Paryżu choinkę długo uważano za zwyczaj niemiecki i przyjęła się dopiero w XIX wieku. Często mówi się, że Alzatczycy, którzy po 1871 roku przenieśli się do reszty Francji, rozpowszechnili choinkę w całym kraju. Zwyczaj rozchodził się jednak przez bardziej złożoną mieszankę tradycji regionalnych i wpływów historycznych. Dziś żywe choinki stoją w domach, sklepach i na ulicach, a po świętach miasto je zbiera i mieli na ściółkę dla terenów zielonych.
Szopki i prowansalskie santony
Słynną żywą szopkę urządził Franciszek z Asyżu w Boże Narodzenie 1223 roku w jaskini koło włoskiego miasteczka Greccio, a to wydarzenie często uważa się za początek historii szopek. Zwyczaj przeniósł się z Włoch do Francji, a dziś crèches stawia się w kościołach, sklepach i wielu domach.
W Prowansji szopkę zaludniają santony, gliniane figurki, których nazwa pochodzi od prowansalskiego santoun, „mały święty”. Poza Świętą Rodziną, pasterzami i Mędrcami jest tam piekarz, rybaczka, młynarz, wiejski proboszcz i burmistrz — cała prowansalska wieś przybyła oddać hołd dziecięciu. Santony przekazuje się z pokolenia na pokolenie, a co roku dokupuje się nowe. W grudniu sprzedaje się je na paryskich jarmarkach bożonarodzeniowych, a same szopki stoją w kościołach miasta (zobacz nasz przewodnik Boże Narodzenie w Paryżu).
Wigilia i bûche de Noël
Główny wieczór francuskich świąt to 24 grudnia, noc réveillon. Nazwa łączy się z francuskim czasownikiem réveiller, „budzić”, i oddaje zwyczaj siedzenia do późna przy wigilijnej kolacji: dawniej oznaczała ona kolację po Pasterce. Dzwony wzywały wiernych na nocne nabożeństwo, a potem rodziny wracały do stołu. Dziś msza odbywa się często przed północą, a kolacja zaczyna się wieczorem i trwa do późnej nocy. Dzieci znajdują prezenty rano 25 grudnia.
Menu różni się w zależności od rodziny i regionu, ale do tradycyjnych świątecznych dań należą:
- szampan albo kir royal — szampan z likierem z czarnej porzeczki;
- ostrygi i foie gras, dwie wielkie świąteczne przystawki;
- indyk, kapłon lub gęś, często z kasztanami;
- deska serów;
- na deser tort w kształcie bożonarodzeniowego polana.
Prowansja ma własny zwyczaj: postna kolacja, gros souper, kończy się trzynastoma deserami — na cześć Chrystusa i dwunastu apostołów. Wśród nich są cztery rodzaje orzechów i suszonych owoców, quatre mendiants, czyli „czterech żebraków”, symbolizujących zakony żebracze. Do tego dochodzą biały i czarny nugat, daktyle, owoce sezonowe i słodki chleb na oliwie — dokładny zestaw zależy od wsi i rodziny. Ostrygi i foie gras wracają zresztą na stół tydzień później: kolacja 31 grudnia również nazywa się réveillon.
Bożonarodzeniowe polano było najpierw prawdziwe. We wsiach w Wigilię kładziono na palenisko duży kloc i starano się, by płonął jak najdłużej; popiół chowano, wierząc, że przyniesie szczęście przy następnych zbiorach. Z czasem zwyczaj palenia polana w domu zanikł, a francuska tradycja cukiernicza dała początek jadalnemu — bûche de Noël: rolada biszkoptowa z kremem, pokryta czekoladą na kształt kory, czasem ozdobiona cukrowymi grzybkami i maleńkim toporkiem. Dziś paryscy cukiernicy i szefowie wielkich hoteli co grudzień rywalizują o najbardziej niezwykłą bûche i czasem jedyne, co te wymyślne desery mają wspólnego z pierwowzorem, to nazwa.
Jemioła i ostrokrzew
Jemioła ma długą historię. Rzymski pisarz Pliniusz Starszy opisywał, jak galijscy druidzi czcili ją i ścinali z dębów. Wiara w jej lecznicze i ochronne moce przyszła później, w tradycji ludowej, a zwyczaj całowania się pod nią jest jeszcze młodszy. We Francji pod jemiołą całuje się mniej na Boże Narodzenie, a bardziej o północy w Sylwestra, a stare życzenia brzmią au gui l’an neuf — „jemiole nowy rok”.
Ostrokrzew z kolczastymi liśćmi i czerwonymi jagodami często wplata się w bożonarodzeniowe wieńce. Kolce przypominają koronę cierniową, jagody — krew Chrystusa. Według legendy, gdy Święta Rodzina uciekała do Egiptu przed królem Herodem, krzewy ostrokrzewu rozpostarły gałęzie, by ją ukryć, a w podzięce Maryja obiecała, że ostrokrzew pozostanie zielony przez cały rok.
Święto rodziny
Socjolożka Évelyne Favart badała rodzinne spotkania bożonarodzeniowe na podstawie wywiadów zebranych przez studentów Uniwersytetu w Liège. Jej badania pokazują, że święto pomaga utrzymać więź między pokoleniami, ale wymaga ciągłych negocjacji: gdzie się spotkać, do czyjej rodziny pojechać, jak podzielić czas między krewnych. Dopóki żyje starsze pokolenie, rodziny najczęściej jadą do niego, a przy stole dawne urazy często pozostają niewypowiedziane, by nie zepsuć wieczoru.
Wszystko to dzieje się za zamkniętymi drzwiami. Podróżnego rzadko zaprasza się na rodzinną kolację świąteczną, ale ślady tych domowych tradycji są w Paryżu wszędzie. Alzackie pierniki i choinki, prowansalskie santony w szopkach, czekoladowe buciki w witrynach, kolejki po ostrygi przed sklepami rybnymi i oświetlone okna wieczorem 24 grudnia: tradycje z całej Francji spotykają się w Paryżu. A za nimi stoi powód, dla którego to święto w ogóle istnieje — pragnienie, by zebrać wszystkich przy jednym stole, choć raz w roku. Jeśli tego wieczoru będziesz w mieście, godzinny rejs po Sekwanie z iluminacjami pokaże rozświetlone miasto z wody.
Czytaj dalej
- Boże Narodzenie w Paryżu 2026: światła, jarmarki i dekoracje
- Sylwester w Paryżu 2027
- Paryż w styczniu i lutym: co robić po Bożym Narodzeniu
- Kulinarny i historyczny spacer po Marais — audioprzewodnik TouringBee
Informacja: ten artykuł zawiera linki afiliacyjne do TouringBee i GetYourGuide. Jeśli zarezerwujesz przez nie, możemy otrzymać niewielką prowizję bez dodatkowych kosztów dla Ciebie.